बाँके, असोज ३१ गते ।
दसैँ मनाउन घर फर्किने यात्रुको हतारो छ । कोहलपुर बसपार्कमा गाडी चढ्ने र ओर्लिनेको भीड छ । कसैलाई परिवारसँग भेट्ने हतारो छ, कसैलाई वर्ष दिनपछि घर पुग्ने उत्साह ।
तर, यही बसपार्कको टर्मिनल भवनमा बसिरहेका १०४ परिवारका लागि भने घर फर्किने कुरा अहिले सम्झनामा सीमित छ । उनीहरूका लागि न दसैँको छुट्टी छ, न घर पुग्ने हतारो । किनकि, उनीहरू फर्किने घर नै छैन ।
पाँच महिनाअघि घर गुमाएका यी परिवारको दसैँ यसपटक अरूको घर फर्किने चहलपहल हेरेरै बित्दै छ । बसपार्कमा गाडीको आवतजावत बढेको छ, तर उनीहरूको जीवन भने अस्थायी आश्रयबाट अघि बढ्न सकेको छैन ।
टर्मिनल भवनको दोस्रो तलाको सिँढीमा भेटिएका १४ वर्षीय मनोज पुन मगर मोबाइलमा पब्जी खेलिरहेका थिए । बाजेबज्यैसँगै बसिरहेका उनका आमाबुवा रोजगारीका लागि भारतमा छन् । दसैँ लागेको छ कि छैन भनेर सोध्दा उनले छोटो जवाफ दिए, “ठिकै छ ।”
दसैँबारे उनको जवाफमा न उत्साह थियो, न कुनै गुनासो । सायद, चाडपर्वको रौनकभन्दा बाहिरको जीवनमा अभ्यस्त हुँदै गएका उनका लागि दसैँ पनि अरू दिनजस्तै हुन थालेको छ । उमेर खेल्ने, रमाउने र परिवारसँग चाड मनाउने भए पनि मनोजको बाल्यकाल अहिले अस्थायी आश्रयको साँघुरो संसारमा बितिरहेको छ ।
मनोजको परिवारजस्तै यहाँ आश्रय लिइरहेका अरू परिवारको कथा पनि उस्तै छ । फरक यति हो, कसैलाई छाक टार्ने चिन्ता छ, कसैलाई छोराछोरीको भविष्यको । कसैलाई स्वास्थ्यले साथ दिएको छैन, कसैलाई बुढेसकालमा कहाँ बस्ने भन्ने चिन्ताले सताएको छ ।
घर भत्किएपछि भत्किएको मन
“हामीलाई दसैँ होइन, दशा हो,” टर्मिनल भवनमा आश्रय लिँदै आएकी कविता सुनारले भनिन् ।
जीवनभर दुःख गरेर बनाएको झुप्रो गुमाउनुपर्दाको पीडा उनका शब्दमा मात्र होइन, अहिलेको दैनिकीमा पनि देखिन्छ । “जीवनभर दुःख गरेर बनाएको झुप्रो सरकारले भत्काइदियो । यहाँ बसेर सोच्दासोच्दै डिप्रेसनमा गइसकेँ,” उनले भनिन् ।
स्वास्थ्य समस्याका कारण टर्मिनल भवनको कोलाहलमा बस्न कठिन भएपछि उनी नजिकै कोठा भाडामा लिएर बसेकी छन् । तर, पुराना साथीहरूसँग दुःख साट्न भने उनी बेलाबेला त्यहीँ पुग्छिन् ।
घर गुमाएपछि मानिसले छानो मात्र गुमाउँदैन, उसले आफ्नो दिनचर्या, छिमेक र वर्षौँदेखि जोडिएका सम्बन्ध पनि गुमाउँछ । कविताका लागि टर्मिनल भवन अहिले त्यही हराएको संसारका मानिस भेट्ने ठाउँ बनेको छ ।
बिर्माकुमारी डाँगीको जीवनमा पनि दुःखको कमी रहेन । जवानीमै श्रीमान्ले छाडेपछि उनले दुःख गरेर छोराछोरी हुर्काइन् । तर, बुढेसकालमा आराम गर्ने बेला अस्थायी आश्रयमा बस्नुपरेको छ । साँझबिहानको छाक कसरी टार्ने भन्ने चिन्ताले चाडपर्वको उत्साहसमेत हराएको उनी बताउँछिन् ।
कल्पना कामीको माग भने ठूलो छैन । उनलाई पक्की घर चाहिएको छैन, न कुनै विशेष सुविधा । परिवारसँग बस्न मिल्ने सानो झुप्रो भए पुग्छ ।
“बस्ने ठाउँ भइदिए हामी दुःख गरेर खान सक्छौँ । होटलमा भाँडा माझेर भए पनि छोराछोरी पाल्छौँ,” उनले भनिन् ।
कल्पनाको यो भनाइमा विस्थापित परिवारको आवश्यकता स्पष्ट छ । उनीहरूलाई अरूको भरमा सधैँ बाँचिरहनु छैन । श्रम गरेर खान र परिवार पाल्न तयार छन् । तर, त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले चाहिएको छ—सुरक्षित भएर बस्न पाउने ठाउँ ।
घरसँगै हराएको दसैँ
सम्झनादेवी घर्तीलाई आफ्नै घर हुँदाको दसैँ अझै सम्झना छ । घरमा चाडपर्वको तयारी गर्ने, जमरा राख्ने र परिवारसँगै दसैँ मनाउने दिन उनको स्मृतिमा ताजा छन् । अहिले भने अर्काको भवनमा आश्रय लिएर बस्नुपर्दा पहिलेझैँ चाड मनाउन कठिन भएको उनी बताउँछिन् ।
मिना दमाईले यसपटक आमाबुबा र सासूससुराको श्राद्ध गर्न नपाएको दुःख सुनाइन् । बस्ने ठाउँको अभावले उनको परिवारको दैनिक जीवन मात्र प्रभावित भएको छैन, सामाजिक र सांस्कृतिक परम्परासमेत खल्बलिएको छ ।
दसैँ धेरैका लागि भेटघाट, टीका, जमरा र पारिवारिक जमघटको पर्व हो । तर, यी परिवारका लागि घर गुमाउनुको अर्थ चाड मनाउने ठाउँ गुमाउनु पनि भएको छ । जहाँ पहिले परिवार भेला हुन्थ्यो, अहिले त्यहाँ उनीहरूको पहुँच छैन । जहाँ आफ्ना परम्परा सहजै निर्वाह गर्न सकिन्थ्यो, अहिले त्यही कामका लागि पनि अभावसँग जुध्नुपरेको छ ।
पाँच महिना बित्यो, टुङ्गिएन बसोबासको अन्योल
कोहलपुर नगर विकास समितिको स्वामित्वमा रहेको २८ बिघा क्षेत्रमा तीन दशकदेखि बसोबास गर्दै आएका ७५३ घरपरिवार गत वैशाख २६ गतेको डोजर कारबाहीपछि विस्थापित भएका थिए ।
कोहलपुर नगरपालिका–११ स्थित शान्तिनगर बस्तीमा गरिएको कारबाहीपछि विस्थापित परिवारलाई बसपार्कस्थित टर्मिनल भवनसहित तीन स्थानमा राखिएको छ । तीमध्ये १०४ परिवार अहिले टर्मिनल भवनमा बसिरहेका छन् ।
कोहलपुर नगरपालिकाले २०८० भदौमा गरेको पारिवारिक लगत सङ्कलनअनुसार शान्तिनगर क्षेत्रमा ४१६ अव्यवस्थित बसोबासी, १७२ भूमिहीन दलित र १६३ भूमिहीन सुकुम्बासी थिए ।
सुकुम्बासी परिवारका अगुवा गोविन्द परियारका अनुसार नगरपालिकाले वास्तविक सुकुम्बासीको पहिचान गर्न अध्ययन गरिरहेको छ । अध्ययनको काम तिहारसम्म सक्ने जानकारी आफूले पाएको उनले बताए ।
तर, अध्ययन पूरा हुने प्रतीक्षामा रहेका परिवारका लागि दिन बित्दै जानु मात्र समस्या होइन । उनीहरूलाई त्यसपछि के हुन्छ भन्ने प्रश्नले पनि उत्तिकै सताइरहेको छ । कहाँ बस्न पाइन्छ, कसरी जीविकोपार्जन गर्ने र बालबालिकाको भविष्य कसरी सुरक्षित बनाउने भन्ने प्रश्नको जवाफ उनीहरूसँग छैन ।
अस्थायी आश्रयले तत्काल सडकमा पुग्नबाट जोगाएको छ । तर, पाँच महिनासम्म पनि स्थायी व्यवस्थापनको टुङ्गो नलाग्दा अस्थायी बसोबास नै उनीहरूको जीवन बनेको छ ।
भूमिसम्बन्धी विवाद र सार्वजनिक जग्गाको व्यवस्थापन कानुनी प्रक्रियाअनुसार हुनुपर्ने विषय हो । तर, जग्गाको विवाद निरूपण गर्ने प्रक्रियासँगै विस्थापित परिवारको आवास, जीविकोपार्जन, शिक्षा र आधारभूत सेवाको सुनिश्चितता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
अरूको गन्तव्य, उनीहरूको प्रतीक्षा
कोहलपुर बसपार्कमा दसैँ मनाउन घर फर्किने यात्रुको भीड अझै बढिरहेको छ । यात्रुहरू आफ्ना गन्तव्यतर्फ लागिरहेका छन् । बसहरू छुटिरहेका छन्, नयाँ यात्रु आइरहेका छन् ।
तर, टर्मिनल भवनभित्रका परिवारका लागि भने समय रोकिएजस्तै छ । उनीहरूलाई पनि अरूलाई जस्तै घर चाहिएको छ, परिवारसँग बस्ने ठाउँ चाहिएको छ र भोलिको चिन्ताबाट मुक्त जीवन चाहिएको छ ।
मनोजका लागि दसैँ यसपटक पनि “ठिकै छ” मै सीमित छ । कविताका लागि यो चाड दुःख सम्झिने समय बनेको छ । बिर्माकुमारीका लागि छाक टार्ने चिन्ता चाडभन्दा ठूलो छ । कल्पनाका लागि भने सुरक्षित बास पाए दुःख गरेर खान सकिने आशा अझै बाँकी छ ।
बसपार्कबाट छुट्ने गाडीले यात्रुलाई घर पु¥याइरहेका छन् । तर, यी परिवारको घर फर्किने बाटो अझै खुलेको छैन ।
अरूका लागि दसैँ घर पुग्ने पर्व हो । घर गुमाएका यी परिवारका लागि भने दसैँमा पनि आफ्नो घर कहिले बन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने समय बनेको छ ।
Discussion about this post