बाँके चैत २१ गते।
बाँकेको डुडुवा गाउँपालिका–३ अन्तर्गत पर्ने हल्कारापुर्वामा बिहानको सुरुवात अरू गाउँभन्दा फरक ढंगले हुन्छ। घाम नउदाउँदै गाउँ निद्रामै भए पनि गोठहरू भने ब्युँझिसकेका हुन्छन्। भैँसीको घण्टीको आवाज, दूध दुहिने गाग्रीको टनटनाहट र खेततर्फ लाग्ने किसानका पाइला—यिनै आवाजले गाउँको दैनिकी सुरु हुन्छ।
केवल ३४ घरपरिवार रहेको यस यादव बस्तीमा हाल ६ सयभन्दा बढी भैँसी पालिएका छन्। यहाँ भैँसी नपाल्ने घर भेटिनु दुर्लभजस्तै छ। यही कारण स्थानीयले हल्कारापुर्वालाई “दूध उत्पादनको गाउँ” भनेर चिनाउन थालेका छन्। गाउँबाट दैनिक करिब ६ सय लिटर दूध बजार पुग्ने गरेको छ, जसले भैँसीपालनलाई मुख्य आयस्रोतका रूपमा स्थापित गरेको छ।
हल्कारापुर्वाका रामसोहन यादवको दैनिकी बिहान ३ बजेदेखि नै सुरु हुन्छ। ६ दशक पार गरिसकेका उनले पुस्तौँदेखि चल्दै आएको पेशालाई निरन्तरता दिँदै अहिले पनि ठूलो संख्यामा भैँसी पालिरहेका छन्। उनीसँग पाडापाडीसहित १५० भैँसी छन्, जसमध्ये ५२ वटा दुहुना छन्। उनको घरबाट मात्रै दैनिक ३०० लिटर दूध कम्दीस्थित मिलनचोक बजार पुग्ने गरेको छ। यति ठूलो व्यवस्थापनमा परिवारका सबै सदस्य सक्रिय रूपमा खटिएका छन्।
गाउँका युवाहरू पनि भैँसीपालनप्रति आकर्षित छन्। ३१ वर्षीय विष्णुप्रसाद यादवसँग १९ वटा मुर्रा भैँसी छन्। उनका अनुसार भैँसीपालनबाट हुने आम्दानी जागिरभन्दा बढी छ। “जागिर गर्दा अर्काको आदेश मान्नुपर्छ, यहाँ आफ्नै काम हो,” उनले बताए।
त्यस्तै, रामफेरन यादवले तीन दर्जनभन्दा बढी भैँसी पाल्दै आएका छन्। सानैदेखि सिकेको पेशा भएकाले उनलाई यही काम सहज र भरपर्दो लाग्छ। उनले डेढ लाख रुपैयाँमा मुर्रा भैँसी खरिद गरेको बताउँदै दूध उत्पादन बढी हुने भएकाले लगानी छिट्टै उठ्ने बताए। उनको घरबाट मात्रै दैनिक ५० लिटरभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ।
गाउँमा स्थानीय जातभन्दा मुर्रा भैँसीप्रति आकर्षण बढ्दो छ। बढी दूध दिने भएकाले किसानहरू क्रमशः उन्नत जाततर्फ सर्दै गएका छन्।
चरिचरनको दृष्टिले पनि हल्कारापुर्वा अनुकूल मानिन्छ। हिउँद र बर्खामा किसानहरूले गोठलाई गाउँबाट करिब १० किलोमिटर टाढा खजुरागौडी जंगल क्षेत्रमा सार्ने गर्छन्। नजिकै बग्ने डुडुवा खोलाले पानीको अभाव हुन दिँदैन र भैँसीलाई आहाल बस्न समेत सहज बनाएको छ।
यति ठूलो परिमाणमा दूध उत्पादन हुने गाउँ भए पनि किसानहरू सरकारी सेवा–सुविधाबाट भने अझै टाढा छन्। स्थानीय दिनेशप्रसाद यादवका अनुसार किसानका लागि भनिने अनुदान गाउँसम्म पुग्न सकेको छैन। फार्म दर्ता, पान नम्बर र लेखापरीक्षणजस्ता प्रक्रियाले किसानलाई झन् अप्ठ्यारो बनाएको उनको गुनासो छ। “हामी दिनभर भैँसी चराउने मान्छे, यी कागजात मिलाउने समय र पहुँच कहाँ हुन्छ?” उनले भने।
देशमा सरकार फेरिए पनि हल्कारापुर्वाका किसानको जीवनमा उल्लेख्य परिवर्तन आउन सकेको छैन। पुस्तौँदेखि भैँसीपालन गरेर जीविकोपार्जन गर्दै आएका उनीहरू अझै पनि प्रभावकारी सरकारी सहयोग र नीतिगत सुधारको प्रतीक्षामा छन्।
हल्कारापुर्वाको कथा केवल एउटा गाउँको कथा होइन, यो मिहिनेत, परम्परा र आत्मनिर्भरताको जीवन्त उदाहरण हो—जहाँ भैँसीको घण्टीसँगै गाउँको अर्थतन्त्र चलिरहेको छ, तर राज्यको पहुँच अझै अपुग छ।
Discussion about this post